امروز: دوشنبه 02 بهمن 1396 برابر با 22 ژانویه 2018

ضرورتهای تدوین پیوست سلامت برای برنامه های توسعه ای

امیر بحرینی زاده

کارشناس بهداشت محیطمسئله ریزگردها و وضعیت نگران کننده ناشی از گسترش و تداوم آن در آسمان استانهای جنوب غربی کشور بویژه خوزستان، ضرورت توجه جدی تر به موضوع مهم و اساسی «توسعه متوازن و پایدار» و همچنین بازنگری علمی و موشکافانه در روشهای نظارت و پایش برنامه های توسعه ملی در مراحل مختلف طرح و اجرا، منطبق بر رویکردهای زیست محیطی و سلامت محور را بیش از هر زمان دیگر روشن می کند.

بررسی سطحی بسیاری از برنامه های توسعه ای اعم از پروژه های بزرگ ملی و یا سیاستگزاریها، نشان از انحرافات معنادار آن برنامه ها از اصول توسعه پایدار دارد و این حقیقت را آشکار می سازد که باید با گذر از رویکردهای مقطعی و برنامه های تبلیغاتی دهان پرکن، کم مایه و غیر ضروری، تصویر واقع بینانه ای از نیازهای واقعی توسعه ای مبتنی بر خواست همگانی- ونه منفعت شخصی و گروهی- ارائه کرد و همزمان با بکارگیری روشهای پایش و ارزیابی، تحلیل عقلانی و پژوهش محوری برای به حداقل رساندن آثار مخرب اجرای آن برنامه ها ترسیم نمود.
پروژه هایی در حوزه های صنايع نفت، گاز، پالايشگاه و پتروشيمي، صنايع سنگين، راه و راه آهن، سازه های آبی، بيمارستانهاي بزرگ، شبكه جمع آوري فاضلاب شهري و تصفيه خانه فاضلاب و مراكز دفع و دفن پسماندها، طرح های كشاورزي و نیروگاه های گازی و سدها از جمله پروژه های بزرگی محسوب می شوند که حتی اگر آنها را مبتنی بر نیازهای اساسی توسعه فرض کنیم، غالباً بررسی های مرتبط با «ارزیابی اثرات بهداشتی» و تهیه «پیوست سلامت» در آنها یا اصلاً انجام نشده و یا اگر انجام شده، جامع، نظام مند و کاربردی نبوده است و بطور قطع می توان گفت یکی از دلایل اساسی بروز مشکلاتی از جنس هجوم ریزگردها به استانهای جنوب غربی کشور و تبعات مربوط به خشکی دریاچه ها و آلودگی های زیست محیطی که هم اکنون نیز کم و بیش در برخی مناطق کشور با آن مواجهیم، ناشی از بی توجهی در قبال اصول توسعه پایدار و بینش محدودی است که درباره این مفهوم حیاتی وجود دارد.
البته باید این نکته را در نظر داشت که تجربه جهانی در خصوص ارزیابی های اثرات بهداشتی طرح ها، پروژه ها و سیاستها و تهیه پیوست سلامت، چندان طولانی نیست. این تجربه در بسیاری از کشورهای صنعتی تنها عمری کمتر از 30 سال دارد و در برخی از کشورها بطور جدی از اواخر دهه 80 میلادی مورد توجه واقع شده اند. جالب اینجاست که اولین گزارش پیوست سلامت در امریکا، نه برای ارزیابی پروژه های بزرگ صنعتی یا طرح های توسعه ملی، بلکه برای ارزیابی اثرات افزایش حداقل دستمزد در سانفرانسیسکو در سال 1999 انجام گردیده است که این موضوع ضرورت تهیه پیوست سلامت برای سیاستهای اجتماعی فراگیر را نیز بیش از پیش آشکار می سازد.
تجربه قانونی ارزیابی اثرات بهداشتی در ایران با هدف پیگیری و تحقق اهداف توسعه پایدار به سال 1373 بر می گردد. تجربه ای که به نظر می رسد چندان موفق آمیز نبوده است و همین موضوع هم موجب شد تکیه و تلاش بیشتری در تدوین قوانین و دستورالعملهای سختگیرانه بعمل آید. از جمله تلاشهایی که به استناد بند ب ماده 32 قانون برنامه پنجم توسعه و مصوبه مورخ 25/3/92 شورای علی سلامت و امنیت غذایی و بند 4 از ماده 2 سیاستهای کلی سلامت، انجام شد و به ابلاغ مجموعه استانداردهای ملی پیوست سلامت منجر و طی آن مسئولیت اجرای این استانداردها به مرکز سلامت محیط و کار وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی محول گردید.
بدون تردید هر نوع برنامه توسعه ای اعم طرح ها، پروژه ها یا سیاستهای اجتماعی، مجموعه ای از تغییرات مفید و مؤثر به دنبال دارند اما شکی هم وجود ندارد که همین برنامه ها می توانند اثرات بالقوه و ناخواسته مضر و خطرآفرینی را نیز در فرایندهای زمانی متفاوت ایجاد کنند. این اثرات ناخواسته تازمانی که از طرق علمی و بررسی های میدانی موثق به درستی تحلیل، پایش و ارزیابی نشده باشند، قادرند دامنه وسیعی از شرایط اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی را تحت شعاع خود قرار داده و تبعات آنی و درازمدت فراوانی را فراهم آورند. همچنانکه در مسئله ریزگردها، مردم استان خوزستان از یک جهت اثرات بهداشتی غیرقابل تحملی را تجربه کردند و از جهت دیگر،کم و بیش شاهد مجموعه ای از رفتارها، اظهارنظرها و اقداماتی بودند که می توانست در صورت بی تدبیری سیاسی، فضای عمومی جامعه را به شدت دچار واکنشهای متفاوت و غیر قابل پیش بینی کند. گزارش های پیوست سلامت تا حدود بسیار زیادی این امکان را به ذیفعان و سیاستگزاران می دهد تا بواسطه بکارگیری ابزارهای شناسایی و پیش بینی و همچنین مدیریت علمی برنامه ها و انجام اصلاحات احتمالی، با کاهش اثرات بالقوه و ناخواسته ناشی از اجرای برنامه و افزایش تغییرات مثبت، اهداف خود را بر مبنای سود مشترک هماهنگ کنند تا به قول امروزی ها نتیجه بازی، برد-برد باشد.
این شیوه از مدیریت برنامه های توسعه ای، اگر بصورت نظام مند و مبتنی بر تجربیات مطالعات علمی متخصصان باشد مزایای فراوانی در پی خواهد داشت. از یک سو با  تعریف دقیق پروژه، طرح یا سیاست موردنظر و با تکیه بر تحقیقات میدانی، برآورد مشخصی از شرایط موجود در همه حوزه ها اعم از محیط اجتماعی (جمعیت، ویژگیها و تحولات آن، اشتغال، آموزش، باورهای مذهبی، اعتقادات فرهنگی و ...) امکانات و خدمات بهداشتی و درمانی، نیروی انسانی، دسترسی به تسهیلات زیربنایی، شرایط توپوگرافی و بیوژئوفیزیکی منطقه و ... بعمل می آید و از سوی دیگر با تحلیل منطقی داده ها، پیش بینی های واقع بینانه ای در مورد آثار و پیامدهای مثبت و منفی برنامه بر انتشار بیماریهای واگیردار، غیرواگیر و بیماریهای فیریولوژیکی ( بیماریهای تنفسی و گوارشی)، کیفیت منابع آب، هوا و پسماندها، آلودگی های صوتی و میزان پرتوها، سلامت روانی و سلامت گروههای در معرض خطر صورت می گیرد. این تحلیل ها همچنین بر ارزیابی میزان تأثیر اجرای طرح بر سلامت نسلهای آینده و سلامت اجتماعی بعنوان یک شاخص اساسی توسعه تأکید ویژه دارد. بدون تردید اگر بسیاری از برنامه های ملی که از سالیان گذشته به مرحله اجرا و بهره برداری رسیده اند هرکدام تنها منطبق بر چند اصل از اصول توسعه متوازن و پایدار می بودند، امروزه شاهد چنین حجم وسیعی از معضلات بهداشتی فراگیر و پیامدهای زیست محیطی فاجعه بار نبودیم. بطور کلی می توان گفت هدف از تهیه گزارشهای پیوست سلامت در واقع شفاف سازی روندهای مؤثر بر سلامت و آگاهی بخشی به سیاستگزاران و ارائه پیشنهادات قابل اجرا بر اساس شواهد جهت تصمیم گیری برای حفظ و توسعه سلامتی جامعه با رویکرد توسعه پایدار است.
در عین حال رویکردهای مبتنی بر توسعه پایدار همچون ارزیابی های اثرات بهداشتی و تهیه گزارشهای پیوست سلامت، ضمن تلاش برای محدود کردن اثرات بالقوه و ناخواسته برنامه ها و پررنگ کردن نقاط قوت آنها، با قائل شدن نقش فعالانه تر برای جامعه و مشارکت افراد محلی در مراحل مختلف تهیه گزارش، اهتمام صادقانه ای در جهت ایفای حقوق مردم دارد و تحقق عدالت در سلامت را بعنوان یک شاخص توسعه مدنظر قرار می دهد.
این شیوه تحلیل در نهایت این امیدواری را بیش از گذشته زنده نگه می دارد که می توان با ارائه الگوهای جدید، رویکرد عملگرایانه ای از پیوند سیاست و پژوهش را در جامعه ایران مشاهده کرد. اگرچه گاه چنین امیدواری هایی پیش از آنکه رنگ واقعیت بگیرند و روشنگر مسیر توسعه باشند، در بازار مکاره زد و بندهای ناسالم، رونق خود را ازدست می دهند و در بیراهه های نگاه های مقطعی و کوتاه مدت سیاستگزاران گم می شوند

خواندن 185 دفعه
این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
منتشرشده در دانش و فناوری
خواندن کد خبر: 198

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

آخرین اخبار

با ما در تماس باشید

عضویت در خبرنامه سایت

گزارشات پر بازدید

بوفه کتاب

Have no items! Please recheck module config!